Bu çalışma, Hellenistik dönemden başlayarak Bizans dönemi sonuna kadar Niksar'ın tarihsel gelişimini sunmanın yanı sıra Roma ve Bizans dönemlerine ait mevcut yapıların ve son arkeolojik verilerin genel bir değerlendirmesini vermektedir. Niksar, Karadeniz'e ve Anadolu'nun iç kesimlerine bağlanan yollar üzerinde bulunması ve coğrafi konumunun kazandırdığı stratejik özellikler nedeniyle tarihte önemli bir yere sahiptir. Pontus Krallığı döneminde Kabeira adıyla kurulan kent, özellikle VI.Mithridates döneminde (M.Ö.120-63) ayrı bir önem kazanır. M.Ö.63'de Roma ordularının başında bulunan Pompeius'un VI.Mithridates'i yenmesiyle Pontus toprakları Roma İmparatorluğu'na dahil olur. Kabeira, Pompeius'un yaptığı değişikliklerle yeni bir şehir olarak düzenlenir ve Diospolis (Zeus Kenti) adını alır. M.Ö.40'da imparatorluğun doğu bölgesinin yönetimini üstlenen Marcus Antonius Anadolu'da bir takım düzenlemeler yaparak, yasal bir krallık olarak varlığına devam eden Pontos Krallığı'nın Diospolis'in de içinde bulunduğu topraklarının bir kısmının yönetmini M.Ö.39'da Darius'a, M.Ö.37'de I.Polemon'a verir. I.Polemon'un M.Ö.8'de ölmesiyle yerine karısı Pythodoris idareyi ele alır. Pythodoris, Diospolis şehrini bayındırlaştırarak kraliyet ikametgahı olarak kullanır ve kentin adını da imparator Augustus onuruna Sebaste olarak değiştirir. Daha sonraki kaynaklarda kentin adı Neokaisareia olarak karşımıza çıkar. Genellikle kabul edilen Tiberius döneminde şehrin bu adı aldığıdır, ancak imparator Nero dönemindeki (M.S.54-68) eyalet düzenlemeleri sırasında Neokaisareia adının verildiği de kabul edilmektedir. Tarihsel süreç içinde Kabeira, Diospolis, Sebaste ve Neokaisareia isimleri aynı yerleşme için kullanılmıştır. Hıristiyanlığın ortaya çıkması ve yayılmasında Neokaisareia önemli bir merkez olmuştur, bu durumun en önemli nedeni Gregorius Thaumaturgus'tur. Şehir, 395 yılında Roma İmparatorluğu'nun ikiye ayrılmasıyla günümüzde Bizans olarak bilinen Doğu Roma İmparatorluğu'nun bir parçası olmuştur. Danişmendliler tarafından alınana kadar da Bizans'ın elinde kalmıştır. Çalışmanın Niksar'daki Roma ve Bizans dönemlerine ait kalıntıların değerlendirildiği bölümünde, Roma ve Erken Bizans dönemlerine ait buluntular veren Nekropol, Geç Roma - Erken Bizans dönemine tarihlendirilen köprüler, cryptoporticuslu bir yapı kalıntısı, 6. yüzyıla tarihlenen döşeme mozaiğine sahip bir yapı kalıntısı, kale ve merkezdeki kiliseler üzerinde durulmaktadır.