Bu kısa yazımızda Suriye'nin başkenti Şam'daki Esed Kütüphanesi Türkçe el yazmalarının künyelerini vermeyi amaçladık. Sözkonusu kütüphanedeki el yazma eserlerin ilk kataloğunu 1996'da yayımlamıştık.

Bu yazıda tökezlemek kelimesinin kökeni üzerinde durulmaktadır. Kelimenin hangi ses ve anlam aşamalarından geçerek bugüne geldiği gözler önüne serilmeye çalışılmıştır. Bu konuda Türkçe "diz, göz, omuz" gibi ikili organ adlarından yararlanılmıştır.

Muallim Nacinin genç denilebilecek bir yaşta vefat etmesi, kayın pederi Ahmet Midhat ve devrin padişahı Sultan Abdulhamit'i derinden sarsar. Abdulhamit, cenaze masraflarını kendi ödeneğinden karşılanmasını ve Naci'nin Sultan 11. Mahmut'un türbesinin bulunduğu hazireye gömülmesini emreder. Osmanlı Sultanı'nın bu ilgisi, Ahmet Midhat'ın kederini bir nebze olsun hafifletmiştir. Aradan bir müddet geçer ve Hace-i Evvel, o zaman itibariyle en son kaleme aldığı Ahmet Metin ve Şirzad romanını Abdulhamit'e takdim eder. Bu eser vesilesiyle de Muallim Naci'ye bir mezar taşı dikilmesine izin verilmesini, Sultan'dan istirham eder. Ahmet Midhat'ın bu maruzatı, sanatkarlara büyük kıymet veren Abdulhamit tarafından uygun görülür. Mezar taşının masrafları Padişah tarafından karşılanır ve Muallim Naci'nin bugünkü mezar taşı dikilir.

Bu çalışmada anlam değişmesi türlerinden biri olan eksiltme tolu ile Eski Anadolu Türkçesi döneminde anlam alanları genişleyen kelimeler incelenmiştir. Eksiltmenin anlam bilimi ve anlam değişmeleri içindeki yeri araştırılmış ve bu anlam olayı en yaygın anlam değişmesi türlerinden biri olan anlam genişlemesinin bir alt dalı olarak düşünülmüştür. Eksiltme hem anlam bilimini çerçevesi içinde teorik olarak ele alınmış, hem de hu dönemde eksiltmeyle anlam alanı genişleyen kelimeler tek tek eserle taranarak tespit edilmeye çalışılmıştır.

Bu çalışmada -ki ekinin Türkçenin en eski dönemlerinden başlayarak günümüz Türkiye Türkçesi ve Çağdaş Türk Lehçeleri'ndeki tanımı, kullanılışı, işlevleri ortaya konulmuş ve ekin zamir yaptığı konusu üzerinde sıfat-fiil ekleri ile mukayese edilerek durulmuştur. Sonuç olarak da -ki ekinin zamir yapabilme işlevi olduğu araştırmacıların pek çoğu tarafından kabul edildiğine göre sıfat-fiil eklerinin de zamir yapma işlevlerinin olduğunun araştırmacılar tarafından yeniden gözden geçirilmesi gerektiğini düşünüyorum.

Türk dilindeki asli uzun ünlüler, Yakut ve Türkmen lehçelerinde sistemli olarak korunmuştur. Tarihi metinlerde, kullanılan alfabe ve standart olmayan imla geleneklerinden kaynaklanan sebeplerle, düzenli olarak takip edilemeyen asli uzunluklar, günümüze gelinceye kadar çoğunlukla kısalmıştır. Düzenli olarak korunamayıp kısalan uzun ünlüler, geride çeşitli fonetik kalıntılar bırakmıştır. Başta tonlulaşma olmak üzere, Türkiye Türkçesi ve diğer lehçelerde görülen ünlü genişlemesi, ses türemesi, ikizleşme gibi fonetik gelişmelerin, önemli ölçüde, uzun ünlülerle ilgisi bulunmaktadır.

Dil üzerinde bir konu belirleyip bilimsel bir yazı yazmak için yola çıkmayı düşünen bir yolcu, Türk dilinin binlerce yıllık kelimeler coğrafyasında zihinsel bir yolculukta bulur kendini. Kelimelerin gizemli ve "Beni çöz!" diyen bakışlarıyla esriyen yolcu, onları anlamlandırarak ayılmaya çalışır. Birleşik eylemler, ikilemeler, soru cümleleri, yapım ekleri, kelime kökleri, zaman ekleri sağanağında, yalnızca kendini ıslatanlarla söyleşir. Witgenstein'ın Cambridge'de dile getirdiği "Benim yapıtlarım, biri yazılı olmayan iki bölümden oluşur. Önemli olan bu yazılı olmayan bölümdür." sözleri Türkologlar için de geçerlidir ve her alim, yazma sürecinde bu yazılı olmayan kelimelerin yolcusudur.

Oğuzlar, VI-XIII. yüzyıllar arasında Orta Asya'da kurulmuş bütün Türk devletleri içinde etnik varlığını ve ağırlığını duyurmuş bir Türk kavmidir. Ancak, bağımsız bir devletleri olmadığı içinn Oğuzcaya dayalı bir yazı dili de yoktu. Oğuzca ilk kez bağımsız bir yazı dili durumuna ancak XIII-XV. yüzyıllar arasında Eski Anadolu Türkçesinin kuruluşu ile geçebilmiştir. Bu nedenle Eski Anadolu Türkçesinin Türk dili tarihinde önemli bir yeri vardır. Eldeki makalede, Oğuzcanın VI-XIII. yüzyıllar arasındaki durumu ile, Eski Anadolu Türkçesinin kuruluşundan sonraki gelişmelerin ortaya koyduğu sonuçlar Türk dili tarihi açısından değerlendirilmiştir.

Araştırmamızın amacı -di'li ve -miş'li geçmiş zamanları inceleyerek her iki zaman şekline tek bir anlam vermek olacaktır. Türkçe'deki zamanlar anlam bakımından incelendiğinde zaman şekilleri aynı zamanda aspekt ve modal anlam verdikleri görülmektedir. Bundan dolayı -di'li ve -miş'li geçmiş zamanların anlamını açıklarken zaman ve aspekt anlamları birbirinden açıkça ayırdığı için Klein'in ortaya koyduğu metodu kullanacağız. Klein zaman şekillerinin anlamını açıklarken üç zaman ölçütü kullanıyor: Konuşma Zamanı, Olay Zamanı, Topik Zamanı. Bununla birlikte TT VE TU arasındaki ilişkiyi zaman, TT ile TSit arasındaki ilişkiyi ise aspekt olarak tarif ediyor. Araştırma, di ve miş eklerinin kendilerine has farklı özellikleri olduğunu, fakat aynı zaman ve aspekt anlamları taşıdığını ancak miş'li geçmiş zaman kullanıldığında TT'nin vurgulandığını ortaya çıkarmıştır.

Türk dili hakkında yazılmış gramer kitaplarında yer alan problemli konulardan birisi, isimlerin hal kategorisi bölümünde ilk sırada incelenen yalın hal konusudur. Yalın halin Türkçede eksiz olmasından dolayı Türkçenin hal sisteminde karışıklıklar ortaya çıkmakta ve ismin hallerinin birbirine girdiği görülmektedir. Cümlede eksiz olarak görülen her ismin yalın hal olarak değerlendirilmesi sebebiyle yalın hal, ilgi ve yükleme hallerinin eksiz şekilleri ve cümlede herhangi bir çekim eki almadan kullanılan zarf ve sıfatlarla karıştırılmaktadır. Bu yazıda, yalın halin hal kategorisi içindeki yeri nedir? Cümlede eksiz olarak görülen isimlerden hangileri yalın halin sınırları içinde değerlendirilmektedir. Yalın halin cümledeki fonksiyonları nelerdir? sorularının cevabı aranacak ve yalın halin, hal kategorisi içindeki asıl yeri tespit edilmeye çalışılacaktır.