Bu çalışmada, yol sözcüğünün Türk Dil Kurumu tarafından yayımlanan Türkçe Sözlük’teki kavramsal boyutlarını çözümlemek ve bu sözcüğün Türkiye Türkçesindeki anlam haritasını Türkçe Sözlük tabanında ortaya çıkarmak amaçlanmaktadır. Yol, yalnızca bir ulaşım aracı ya da fiziksel bir nesne olmaktan öte, metaforik, sosyolojik ve tarihsel açılardan da zengin bir anlam çeşitliliğine sahip, çok boyutlu bir kavramdır. Bu durum, bu kavramın kültürel, tarihsel ve toplumsal bağlamda taşıdığı derin anlamları incelemeyi gerektirir. Çalışma, dil biliminde kavram madenciliği yöntemini kullanarak bu çok boyutlu yapıyı anlamlandırmayı hedeflemektedir. Araştırmanın kapsamı, Türk Dil Kurumunun yayımladığı Türkçe Sözlük’ün 12. baskısı ile sınırlıdır. Çalışmada, yol sözcüğünün farklı anlamları, kullanım bağlamları ve deyimlerdeki yerleşik ifadeleri çözümlenerek bu kavramın Türk dilinde nasıl bir anlam çeşitliliğine sahip olduğu incelenmiştir. Yöntem olarak kavram madenciliği ve doğal dil işleme -Python, AntConc ve Voyant Tools gibi programlar aracılığıyla- teknikleri kullanılmıştır. Bu tekniklerle Türkçe Sözlük’te hem madde başı olarak hem de maddelerin anlam bölümlerinde yol sözcüğünü içeren söz varlığı dijital ortama aktarılarak sözcüğün anlam dünyası, ilişkili diğer madde başları, eş anlamlılık, deyim ve atasözleri gibi kavramsal bağlantıları incelenmiştir. Bu çözümleme, sözcüğün anlam boyutlarını görselleştirmek için ağ çözümlemesi ve sözcük bulutu gibi teknik araçlarla desteklenmiştir. Çalışma, yol sözcüğünün Türkiye Türkçesindeki anlam alanları ve ilişki ağlarının derinliğini gözle görülebilir bir biçimde somutlaştırarak dilin toplumsal ve kültürel yapısındaki yerine ışık tutmayı hedeflemektedir.

Sözlük, genel anlamıyla bir dilin kullanıcısına yardımcı olma görevini üstlenir. Sözlükler oluşturulma amaçları bakımından çeşitli niteliklerde karşımıza çıkarlar: Tek dilli sözlük, iki dilli sözlük, genel sözlük, deyimler sözlüğü, öğrenci sözlüğü gibi. Sözlüklerin oluşturulma sebeplerinden biri dilin müstakil bir sözlüğünü meydana getirmektir. Öte yandan bu amacın güdülmediği fakat sözlük özelliklerinin yer aldığı metinler de bulunmaktadır. Bu tipolojideki metinlerin sözlükvâri özelliklere sahip olmaları dolayısıyla alan yazında metin içi sözlük özelliği/değeri taşıyan eserler olarak isimlendirildiği bilinmektedir. Bu özelliğin metnin anlaşılırlığını kolaylaştırması dikkati çekicidir. Bu çalışmada, Harezm Türkçesi dönemine ait olan ve kırk hadis türünde Türkçe ilk eser olarak bilinen Nehcü’l-Ferâdîs’te, İslami terminolojinin anlaşılırlığını sağlamak için metin içi sözlük özelliğinin bulunup bulunmadığı sorgulanmaktadır. Çalışmada, eserin müellifi/müstensihi tarafından metinde bazı sözcük birimlerinin bir sözlüğün madde başı gibi ele alınıp tanımlandığı bölümler veri olarak kullanılmıştır. Metnin akışına uygun bir biçimde parantez açılan/üzerinde durulan ve tanımları yapılan bu sözcük birimlerinin bir sözlük birimi nazarıyla ele alınış biçimleri incelenmiştir. Sözlük birimi mahiyetindeki sözcüklerin tanımlanmasında tam tümce tanımı (tipikleştirme içeren, özelleştirme içeren ve tipikleştirme ve özelleştirme içermeyen tam tümce tanımı) ve eş anlamla/eş değerle tanımlama (eş diziyle, birlikte kullanımla, değiştirim/gönderimle yapılan eş anlamlılarla tanımlama gibi) yöntemlerinin kullanıldığı tespit edilmiş, Nehcü’l-Ferâdîs’in metin içi sözlük özellikleri taşıdığı sonucuna varılmıştır.

Bu çalışmanın kuramsal temelini, sözlük bilimi bağlamında edim bilimi, bir başka deyişle leksiko-pragmatik kavramı oluşturmaktadır. Leksiko-pragmatik kavramı, Wang’ın (2015) farklı bakış açılarını karşılaştırarak edim bilimsel bilgiyi yeniden tanımladığı çalışmasından hareketle ele alınmıştır. Özellikle, öğrenici sözlükleri üzerinden ele alınan edim bilimsel bilgi, sözlüklerde yer alan anlamsal ve dil bilgisel bilgi türlerine göre daha az ele alınmış ve araştırılmış bir konudur. Çalışmada, öncelikle sözlük bilimsel bir yaklaşımla edim bilimsel bilgi kavramının tanımı ve kapsamı üzerinde durulmuş, daha sonra sözlüklerde yer alan edim bilimsel özellikler ana hatlarıyla belirtilmiştir. Sözlüklerde edim bilimsel bilgi etiketler, kullanım notları, tanımlar ve örnekler vb. olmak üzere farklı sözlük bilimsel araçlarla sunulabilir. Bu araçlardan biri olan tanımlar, bir sözlük birimin anlam bilimsel içeriğinin yanı sıra edim bilimsel bilgisini de taşır. Çalışmada, sözlük bilimi ve edim bilimi ilişkisi çerçevesinde “edim bilimsel bilgi nedir, sözlüklerde yer alan edim bilimsel özellikler nelerdir, sözlüklerde bu bilgi nasıl sunulur, sözlük kullanıcısına ne gibi yararlar sağlar?” vb. sorular cevaplanmaya çalışılmış, TDK Türkçe Sözlük’ten seçilen madde başları ve Türkçe Ulusal Derlemi’nden (TUD) alınan kullanım örnekleri üzerinden sözlük tanımlarında edim bilimsel bilginin nasıl verildiği değerlendirilmiştir. Sonuç olarak, Türkçe Sözlük’te kimi maddelerin edim bilimsel bilgiyi verecek biçimde düzenlenmesi ve hazırlanacak bir Türkçe öğrenici sözlüğü için sözlük birimlerin edim bilimsel değerlerinin saptanması gerekliliği ortaya konulmuştur.